Ca dao là gì, tục ngữ là gì, hai loại khác nhau ra sao? Đây là câu hỏi mở đầu của bài học ca dao, dân ca ở lớp 7 và hay xuất hiện trong đề kiểm tra. Bài này giải thích ca dao là gì, đặc điểm về thể thơ, nội dung, nghệ thuật, các chủ đề ca dao thường gặp kèm ví dụ, và bài tập có đáp án. Xem thêm các bài trong mục kiến thức thành ngữ, tục ngữ.
✅ Ca dao là lời thơ trữ tình dân gian (lời của dân ca), thường viết theo thể lục bát, diễn tả tình cảm, tâm trạng của con người.
Ví dụ: “Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.” Còn tục ngữ là câu nói ngắn đúc kết kinh nghiệm: “Tấc đất, tấc vàng.”
💡 Mẹo nhớ: ca dao để hát, ru, bày tỏ tình cảm; tục ngữ để khuyên, đúc kết kinh nghiệm.
Ca dao là gì?
Định nghĩa. Theo sách Ngữ văn 7 (chương trình cũ), ca dao, dân ca là tên gọi chung các thể loại trữ tình dân gian, kết hợp lời và nhạc, diễn tả đời sống nội tâm của con người. Hiện nay người ta phân biệt: dân ca là những sáng tác kết hợp lời và nhạc, còn ca dao là lời thơ của dân ca. Chữ “ca dao” cũng được dùng để chỉ một thể thơ dân gian.
Hiểu đơn giản. Ca dao là những câu thơ dân gian ông bà ta hát ru, hát đối đáp, hát lúc làm đồng. Không ai biết chính xác ai là người sáng tác; bài được truyền miệng qua nhiều đời nên thường có nhiều bản chép hơi khác nhau.
Đặc điểm của ca dao
| Đặc điểm | Giải thích | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thể thơ | Phần lớn là lục bát (dòng sáu chữ, dòng tám chữ); có cả lục bát biến thể, song thất lục bát | “Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” |
| Nội dung trữ tình | Bày tỏ tình cảm: gia đình, quê hương, tình yêu, nỗi buồn than thân | “Thân em như tấm lụa đào” |
| Nhân vật trữ tình | Người con, người mẹ, chàng trai, cô gái, người nông dân… | “Trâu ơi ta bảo trâu này” (lời người nông dân) |
| Nghệ thuật | So sánh, ẩn dụ, điệp từ, lối mở đầu quen thuộc: “Thân em…”, “Ai ơi…”, “Chiều chiều…” | “Ai ơi bưng bát cơm đầy” |
| Truyền miệng | Không rõ tác giả, có nhiều dị bản | “Anh em như thể tay chân / Rách lành đùm bọc…” (có bản “chân tay”) |
Các chủ đề ca dao thường gặp (kèm ví dụ)
Ca dao về tình cảm gia đình
- Công cha như núi Thái Sơn: công ơn cha mẹ to lớn như núi cao, nước nguồn.
- Anh em như thể tay chân: anh em ruột thịt phải đùm bọc nhau.
- Đố ai đếm được lá rừng: công lao của mẹ không đếm xuể.
Ca dao về quê hương, đất nước
- Ta về ta tắm ao ta: quý những gì giản dị của quê nhà.
- Gió đưa cành trúc la đà: cảnh Thăng Long xưa.
- Đường vô xứ Nghệ quanh quanh: cảnh đẹp xứ Nghệ.
- Bầu ơi thương lấy bí cùng: người trong một nước phải thương nhau.
Ca dao về tình yêu đôi lứa
- Yêu nhau mấy núi cũng trèo: tình yêu vượt mọi khó khăn.
- Trúc xinh trúc mọc đầu đình: lời khen người con gái duyên dáng.
- Gió đưa cây cải về trời: nỗi buồn tình duyên lỡ dở.
Ca dao than thân, lao động
- Thân em như tấm lụa đào: thân phận người phụ nữ xưa.
- Con cò mà đi ăn đêm: thân phận vất vả của người nông dân.
- Ai ơi bưng bát cơm đầy: nhớ công người làm ra hạt gạo.
- Trâu ơi ta bảo trâu này: tình cảm của người nông dân với con trâu.
Ca dao khác tục ngữ, dân ca thế nào?
Với tục ngữ: tục ngữ là câu nói đúc kết kinh nghiệm, thiên về khuyên bảo; ca dao là lời thơ, thiên về bày tỏ tình cảm. Có những dòng tách ra từ ca dao rồi được dùng như tục ngữ, như “Cười người hôm trước hôm sau người cười”. Xem chi tiết ở bài tục ngữ và ca dao khác nhau.
Với dân ca: dân ca có cả lời và nhạc, gắn với cách hát của từng vùng (quan họ, hò, ví…); ca dao là phần lời. Xem thêm bài ca dao và dân ca.
Mẹo 1 – Đếm chữ: dòng sáu chữ nối dòng tám chữ → thường là CA DAO lục bát.
Mẹo 2 – Hỏi “câu này để làm gì?”: để bày tỏ tình cảm → CA DAO; để khuyên, nêu kinh nghiệm → TỤC NGỮ.
Mẹo 3 – Lối mở đầu: “Thân em…”, “Ai ơi…”, “Chiều chiều…” là dấu hiệu quen thuộc của ca dao. Ngoại lệ: “Ai ơi đã quyết thì hành” được sách lớp 4 cũ đưa vào bài tục ngữ “Có chí thì nên”.
Bài tập: Nhận biết ca dao
- Điền tiếng còn thiếu: Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một …
- Ca dao thường được viết theo thể thơ nào?
- Bài “Thân em như tấm lụa đào” thuộc chủ đề nào?
- Câu nào là ca dao: “Tấc đất, tấc vàng” hay “Ta về ta tắm ao ta / Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn”?
- Một bạn nói: “Câu nào có sáu chữ rồi tám chữ đều là ca dao.” Bạn ấy nói đúng không?
Xem đáp án
- giàn.
- Thể lục bát (dòng sáu chữ, dòng tám chữ).
- Than thân: thân phận người phụ nữ xưa.
- “Ta về ta tắm ao ta…”: lời thơ lục bát bày tỏ tình yêu quê nhà. “Tấc đất, tấc vàng” là tục ngữ.
- Chưa đúng: thơ lục bát của nhà thơ (như Truyện Kiều) không phải ca dao, và có câu lục bát được dùng như tục ngữ (“Ai ơi đã quyết thì hành…”). Phải xét cả nguồn gốc dân gian và nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Ca dao là gì lớp 7?
Theo Ngữ văn 7 (chương trình cũ), ca dao là lời thơ của dân ca, thuộc loại trữ tình dân gian, diễn tả đời sống nội tâm của con người.
Ca dao là gì tục ngữ là gì?
Ca dao là lời thơ dân gian bày tỏ tình cảm; tục ngữ là câu nói ngắn gọn đúc kết kinh nghiệm. Xem thêm bài tục ngữ là gì.
Ca dao thường viết theo thể thơ gì?
Phần lớn ca dao viết theo thể lục bát; ngoài ra có lục bát biến thể, song thất lục bát, thơ bốn chữ.
Cho ví dụ về ca dao?
“Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.”
