Điển tích, điển cố là gì? Đọc thơ văn xưa hay nghe người lớn nói “nằm gai nếm mật”, “oan Thị Kính”, nhiều bạn thắc mắc vì sao vài chữ lại chứa cả một câu chuyện. Đó chính là điển tích, điển cố. Bài này giải thích điển tích, điển cố là gì, chỗ giống và khác, ví dụ quen thuộc kèm câu chuyện gốc, cách hiểu cho đúng và bài tập có đáp án. Xem thêm các bài trong mục kiến thức thành ngữ, tục ngữ.
✅ Điển tích, điển cố là câu chuyện, sự việc, câu chữ trong sách vở, văn chương đời trước được dẫn lại một cách ngắn gọn để nói một ý tương tự.
Ví dụ: “nằm gai nếm mật” (chuyện Việt vương Câu Tiễn), “tái ông thất mã” (chuyện ông lão mất ngựa), “oan Thị Kính” (nỗi oan của nhân vật Thị Kính).
💡 Mẹo nhớ: vài chữ mà gói cả một câu chuyện xưa → đó là điển tích, điển cố.
Điển tích, điển cố là gì?
Điển cố là những sự việc, câu chuyện, câu chữ trong sách vở đời trước được dẫn ra trong tác phẩm hoặc lời nói, chỉ bằng vài chữ ngắn gọn, để gợi một ý tương tự. Người nghe biết câu chuyện gốc thì hiểu ngay ý người nói.
Điển tích thường được hiểu là chính câu chuyện xưa ấy (sự tích). Trong thực tế, hai từ hay đi cùng nhau thành “điển tích, điển cố”, và ranh giới giữa chúng không thật rõ: có nhà nghiên cứu cho rằng sách xưa chỉ dùng chữ “điển cố”, nên đề nghị gọi chung là điển cố. Khi làm bài, hiểu đơn giản: điển tích nghiêng về câu chuyện gốc, điển cố nghiêng về việc dẫn lại câu chuyện, câu chữ ấy trong văn chương. Nội dung này có trong phần Thực hành tiếng Việt của sách Ngữ văn 9 bộ Kết nối tri thức.
Điển tích và điển cố khác nhau thế nào?
| Tiêu chí | Điển tích | Điển cố |
|---|---|---|
| Nghiêng về | Câu chuyện, sự tích xưa | Việc dẫn lại chuyện xưa, câu chữ xưa |
| Hình thức khi dùng | Thường gói trong vài chữ | Một từ, một cụm từ, một câu ngắn |
| Mục đích | Nhắc câu chuyện để so sánh | Nói ý sâu xa mà ngắn gọn, trang trọng |
| Ví dụ | Chuyện Câu Tiễn nằm gai nếm mật | “mắt xanh” (người vừa ý), “dâu bể” (đổi thay lớn) |
Ví dụ điển tích, điển cố quen thuộc
- Nằm gai nếm mật: thời Xuân Thu, Việt vương Câu Tiễn thua nước Ngô, về nước nằm trên gai, nếm mật đắng để không quên mối nhục. Nay chỉ việc chịu gian khổ để nuôi chí lớn.
- Tái ông thất mã: chuyện ông lão ở biên ải mất ngựa, rồi ngựa về dẫn theo ngựa quý, ghi trong sách Hoài Nam Tử. Nay nói họa phúc khó lường.
- Ngư ông đắc lợi: chuyện con trai và con cò giằng co, ông đánh cá bắt được cả hai (sách Chiến quốc sách). Nay nói hai bên tranh nhau, người thứ ba hưởng lợi.
- Ôm cây đợi thỏ: chuyện người nông dân thấy thỏ đâm vào gốc cây chết, bèn bỏ cày ngồi chờ thỏ khác (điển tích “thủ chu đãi thố”). Nay chê kẻ thụ động trông chờ may mắn.
- Oan Thị Kính: Thị Kính là nhân vật trong truyện thơ và vở chèo “Quan Âm Thị Kính”, chịu nỗi oan không sao giãi bày được. Nay chỉ nỗi oan lớn, khó minh oan.
- Rét nàng Bân: gắn với truyện nàng Bân may áo cho chồng; nay chỉ đợt rét muộn vào khoảng tháng ba âm lịch.
Có thể thấy điển tích, điển cố không chỉ đến từ sách Trung Hoa mà cả từ truyện dân gian, truyện thơ, vở chèo của Việt Nam. Nhiều điển tích đã trở thành thành ngữ quen dùng hằng ngày; nhiều câu khác là thành ngữ Hán Việt, xem thêm bài thành ngữ Hán Việt là gì.
Vì sao thơ văn hay dùng điển tích, điển cố?
- Ngắn gọn mà nhiều ý: hai chữ “dâu bể” thay cho cả một đoạn kể về cuộc đời đổi thay.
- Trang trọng, kín đáo: nói khéo, không nói thẳng.
- Gợi liên tưởng: người đọc nhớ câu chuyện gốc, tự so sánh với điều đang nói.
Ngược lại, nếu người đọc không biết chuyện gốc thì sẽ khó hiểu, thậm chí hiểu sai. Vì vậy khi gặp điển tích, điển cố, cần tìm hiểu câu chuyện gốc trước rồi mới giải nghĩa.
Mẹo 1 – Hỏi “có chuyện gì ở đây?”: cụm từ nghe lạ, có tên người, tên vật cụ thể → nhiều khả năng là điển tích.
Mẹo 2 – Tích = chuyện, cố = cũ: ĐIỂN TÍCH nghiêng về CHUYỆN; ĐIỂN CỐ là việc dẫn lại CHUYỆN CŨ, CHỮ CŨ.
Mẹo 3 – Kể lại được: giải nghĩa đúng một điển tích là kể được câu chuyện gốc và nói được ý nó gợi ra.
Bài tập: Điển tích, điển cố
- “Nằm gai nếm mật” gắn với nhân vật nào?
- “Tái ông thất mã” ngày nay dùng để nói điều gì?
- Thị Kính là nhân vật trong tác phẩm nào?
- Điển tích, điển cố có tác dụng gì trong thơ văn?
- Một bạn nói: “Điển tích nào cũng lấy từ sách Trung Quốc.” Bạn ấy nói đúng không?
Xem đáp án
- Việt vương Câu Tiễn thời Xuân Thu.
- Họa phúc khó lường: chuyện rủi có khi thành may và ngược lại.
- Truyện thơ và vở chèo “Quan Âm Thị Kính”.
- Nói ngắn gọn mà nhiều ý, trang trọng, gợi liên tưởng tới câu chuyện gốc.
- Không đúng: nhiều điển tích lấy từ truyện, chèo, truyện thơ Việt Nam, như “oan Thị Kính”, “rét nàng Bân”. Vì nhiều điển tích nổi tiếng có gốc Trung Hoa nên dễ tưởng là tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Điển tích, điển cố là gì?
Là câu chuyện, sự việc, câu chữ trong sách vở đời trước, được dẫn lại ngắn gọn trong lời nói, thơ văn để nói một ý tương tự.
Điển tích và điển cố có giống nhau không?
Gần giống và hay dùng chung. Hiểu đơn giản: điển tích nghiêng về câu chuyện gốc, điển cố nghiêng về việc dẫn lại chuyện, chữ xưa.
Cho ví dụ về điển tích?
Nằm gai nếm mật, tái ông thất mã, ngư ông đắc lợi, ôm cây đợi thỏ, oan Thị Kính.
Oan Thị Kính nghĩa là gì?
Chỉ nỗi oan lớn, không sao giãi bày được, lấy từ nhân vật Thị Kính trong “Quan Âm Thị Kính”.
