“Có làm thì mới có ăn” là câu ông bà, cha mẹ hay nói để dạy con cháu chăm chỉ, không trông chờ vào người khác. Nhiều người dùng câu này như một câu tục ngữ, nhưng thật ra đây là dòng đầu của một bài ca dao hai dòng. Bài này chép đầy đủ bài ca dao, giải thích từng dòng, ý nghĩa, chuyện xếp loại, kèm câu cùng chủ đề và mẹo nhớ, như các bài khác trong mục ca dao.
✅ “Có làm thì mới có ăn” là ca dao (thể lục bát), khuyên chăm chỉ lao động, không trông chờ, ỷ lại.
Nghĩa đen: phải làm mới có ăn, chẳng ai tự dưng mang phần đến cho mình. Bài đầy đủ: “Có làm thì mới có ăn, / Không dưng ai dễ mang phần đến cho.”
💡 Mẹo nhớ: làm → ăn; không dưng chẳng ai cho.
Bài ca dao “Có làm thì mới có ăn” đầy đủ
Có làm thì mới có ăn,
Không dưng ai dễ mang phần đến cho.
Bài là một cặp lục bát: chữ “ăn” cuối dòng sáu vần với chữ “phần” ở dòng tám. Dòng đầu nêu lẽ thường, dòng sau giải thích vì sao: chẳng ai “không dưng” (tự nhiên, vô cớ) mang phần đến cho mình.
Giải thích câu ca dao “Có làm thì mới có ăn”
| Dòng | Giải thích |
|---|---|
| Có làm thì mới có ăn | Phải bỏ công sức lao động thì mới có cái ăn, cái mặc. “Ăn” ở đây là cuộc sống nói chung. |
| Không dưng ai dễ | “Không dưng” là tự nhiên, vô cớ; “ai dễ” là ai mà dễ dàng. |
| mang phần đến cho | Mang phần ăn, của cải đến cho mình. Ý nói chẳng ai tự dưng cho không mình cái gì. |
Nghĩa của bài. Bài ca dao nêu một lẽ đời giản dị: muốn có cuộc sống đủ đầy thì phải lao động. Không ai có thể sống mãi nhờ người khác cho; trông chờ, ỷ lại thì chỉ thiệt thòi.
Bài ca dao “Có làm thì mới có ăn” khuyên điều gì?
Lời khuyên. Bài khuyên mỗi người chăm chỉ làm việc, tự lực, không lười biếng, không trông chờ may mắn hay sự giúp đỡ của người khác. Câu đối lập hẳn với thói “há miệng chờ sung”.
Với học sinh. “Làm” với học sinh là học: chăm học thì có kiến thức, có kết quả tốt; không ai học hộ mình được. Giúp bố mẹ việc nhà cũng là tập lao động từ nhỏ.
“Có làm thì mới có ăn” là ca dao, thành ngữ hay tục ngữ?
Cả hai dòng là ca dao thể lục bát. Dòng đầu “có làm thì mới có ăn” hay được tách ra nói riêng như một câu tục ngữ, vì nó đã nêu trọn một kinh nghiệm. Khi làm bài, nếu đề trích cả hai dòng thì gọi là ca dao; nếu chỉ trích một dòng, theo cách gọi trong sách lớp mình. Cách phân biệt có trong bài phân biệt thành ngữ và tục ngữ.
Đặt câu với “Có làm thì mới có ăn”
- Muốn có tiền mua sách, em phụ mẹ bán hàng: có làm thì mới có ăn.
- Bác nông dân dậy từ bốn giờ sáng ra đồng, cả năm nhà bác chẳng bao giờ thiếu gạo.
- Ông thường nói “có làm thì mới có ăn, không dưng ai dễ mang phần đến cho”.
- Có làm thì mới có ăn, đừng mong trúng số mà bỏ việc.
Câu ca dao thường được trích khi khuyên chăm chỉ lao động (câu 1, 3, 4). Câu 2 không trích nguyên văn nhưng kể đúng tinh thần của bài.
Ca dao, tục ngữ cùng chủ đề lao động
- Tay làm hàm nhai (gần nghĩa): có làm việc thì mới có cái ăn.
- Há miệng chờ sung (trái nghĩa): lười biếng, chỉ trông chờ may mắn.
- Nhàn cư vi bất thiện (cùng chủ đề): ở không dễ sinh điều xấu.
Mẹo nhớ bài ca dao “Có làm thì mới có ăn”
Mẹo 1 – Làm rồi ăn: LÀM → ĂN; KHÔNG DƯNG chẳng ai cho.
Mẹo 2 – Không dưng: “không dưng” là tự nhiên, vô cớ; viết D, không viết “không giưng”.
Mẹo 3 – Câu đối lại: có làm thì mới có ăn ↔ há miệng chờ sung.
Bài tập: Điền từ, giải nghĩa
- Có làm thì mới có …
- Không dưng ai dễ mang … đến cho.
- “Không dưng” nghĩa là gì?
- Tay làm hàm …
- Câu nào trái nghĩa với “có làm thì mới có ăn”: “tay làm hàm nhai” hay “há miệng chờ sung”?
Xem đáp án
- ăn.
- phần.
- Tự nhiên, vô cớ.
- nhai.
- Há miệng chờ sung. “Tay làm hàm nhai” là gần nghĩa; hai câu cùng có hình ảnh ăn uống nên dễ chọn nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Có làm thì mới có ăn là thành ngữ hay tục ngữ?
Cả hai dòng là ca dao; dòng đầu hay được dùng riêng như một câu tục ngữ.
Câu tiếp theo của có làm thì mới có ăn là gì?
Câu tiếp theo là “Không dưng ai dễ mang phần đến cho”.
Có làm thì mới có ăn khuyên điều gì?
Khuyên chăm chỉ lao động, tự lực, không trông chờ, ỷ lại vào người khác.
Có làm thì mới có ăn tiếng Anh là gì?
Câu tiếng Anh gần ý là “No pain, no gain” (không vất vả thì không có thành quả); cũng có “There’s no such thing as a free lunch”.
