“Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng” là vế đầu của câu tục ngữ mở đầu bài “Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất” trong Ngữ văn 7. Câu nghe vui vui, vừa có vần vừa có lối nói quá, nhưng chứa một kinh nghiệm thiên văn rất đúng. Bài này chép câu đầy đủ, giải nghĩa từng vế, giải thích vì sao lại như vậy, kèm cách đặt câu, câu cùng chủ đề và mẹo nhớ, như các bài khác trong mục tục ngữ.
✅ “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối” là câu tục ngữ, nêu kinh nghiệm về độ dài ngày đêm theo mùa, giúp sắp xếp việc làm, nghỉ ngơi cho hợp.
Nghĩa: tháng năm âm lịch đêm rất ngắn, tháng mười âm lịch ngày rất ngắn. Câu nằm trong bài “Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất” (Ngữ văn 7 chương trình cũ).
💡 Mẹo nhớ: tháng năm (hè): đêm ngắn; tháng mười (đông): ngày ngắn.
Giải thích câu tục ngữ “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng”
Câu đầy đủ gồm hai vế đối nhau:
Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng,
Ngày tháng mười chưa cười đã tối.
| Vế | Nghĩa |
|---|---|
| Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng | tháng năm âm lịch (mùa hè) đêm rất ngắn: vừa đặt lưng xuống đã thấy trời sáng |
| Ngày tháng mười chưa cười đã tối | tháng mười âm lịch (mùa đông) ngày rất ngắn: chưa kịp làm gì, chưa kịp cười đã tối |
Nghĩa của câu. Câu dùng lối nói quá (“chưa nằm đã sáng”, “chưa cười đã tối”) để nhấn mạnh: mùa hè đêm ngắn ngày dài, mùa đông ngày ngắn đêm dài. Tháng năm âm lịch rơi vào khoảng tháng sáu dương lịch, gần ngày hạ chí, là lúc đêm ngắn nhất năm ở nước ta. Tháng mười âm lịch rơi vào khoảng tháng mười một dương lịch, gần ngày đông chí, là lúc ngày ngắn.
Vì sao lại như vậy? Trái Đất quay quanh Mặt Trời với trục nghiêng, nên vào mùa hè, nước ta (ở bán cầu Bắc) được Mặt Trời chiếu lâu hơn, ngày dài đêm ngắn; vào mùa đông thì ngược lại. Ông cha ta chưa học thiên văn nhưng đã nhận ra quy luật này qua quan sát lâu đời.
Bài học. Biết được quy luật ngày đêm, người nông dân sắp xếp công việc cho hợp: mùa hè ngày dài thì tranh thủ làm việc, mùa đông ngày ngắn thì phải tính toán thời gian, giữ sức khỏe. Câu cũng nhắc ta sắp xếp thời gian cho khéo.
“Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng” là thành ngữ hay tục ngữ?
Đây là tục ngữ, câu mở đầu bài “Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất” (Ngữ văn 7 chương trình cũ), nhóm tục ngữ về thiên nhiên. Câu có hai vế đối xứng (đêm – ngày, tháng năm – tháng mười, sáng – tối), có vần lưng (năm – nằm, mười – cười), dùng phép nói quá, và nói trọn một kinh nghiệm. Cách phân biệt với thành ngữ có trong bài phân biệt thành ngữ và tục ngữ.
Đặt câu với “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng”
- Mùa hè thức khuya một chút đã thấy trời sáng: đêm tháng năm chưa nằm đã sáng.
- Mới năm giờ chiều mà trời đã sẩm tối, đúng là ngày tháng mười chưa cười đã tối.
- Mùa hè ông em ra đồng từ lúc bốn giờ sáng, khi trời đã hửng.
- Ông bà ta có câu “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối” để nói chuyện ngày đêm dài ngắn theo mùa.
- Ngày tháng mười chưa cười đã tối, nên mẹ dặn em tan học về nhà ngay.
Có thể dùng cả câu (câu 4) hoặc từng vế (câu 1, 2, 5) tùy đang nói về mùa hè hay mùa đông. Câu 3 không nhắc nguyên văn nhưng kể đúng chuyện ngày hè dài.
Câu tục ngữ cùng chủ đề với “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng”
- Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa: đêm nhiều sao thì hôm sau nắng, ít sao thì mưa.
- Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ: thấy ráng vàng như mỡ gà thì lo phòng bão.
- Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt: tháng bảy thấy kiến bò lên cao thì sắp lụt.
- Tấc đất, tấc vàng: cùng bài tục ngữ, nói giá trị của đất.
Mẹo nhớ câu tục ngữ “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng”
Mẹo 1 – Mùa nào ngắn gì: tháng NĂM là mùa hè → ĐÊM ngắn; tháng MƯỜI là mùa đông → NGÀY ngắn.
Mẹo 2 – Vần trong từng vế: NĂM – NẰM, MƯỜI – CƯỜI. Nhớ vần là nhớ chữ.
Mẹo 3 – Tháng âm lịch: tháng năm, tháng mười trong câu là tháng âm lịch, chậm hơn dương lịch khoảng một tháng.
Bài tập: Điền từ còn thiếu vào câu tục ngữ
- Đêm tháng năm chưa nằm đã …
- Ngày tháng mười chưa cười đã …
- Đêm tháng … chưa nằm đã sáng.
- Ngày tháng … chưa cười đã tối.
- Theo câu tục ngữ, mùa nào ngày ngắn đêm dài?
Xem đáp án
- sáng.
- tối.
- năm: vần với “nằm”.
- mười: vần với “cười”.
- Mùa đông (tháng mười âm lịch): “chưa cười đã tối” là ngày ngắn. Nhiều bạn chọn nhầm mùa hè vì vế đầu nói chuyện đêm.
Câu hỏi thường gặp
Câu đầy đủ của “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng” là gì?
Câu đầy đủ là: “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối.”
Câu tục ngữ sử dụng biện pháp tu từ gì?
Câu dùng phép nói quá (chưa nằm đã sáng, chưa cười đã tối), phép đối giữa hai vế, và có vần lưng (năm – nằm, mười – cười).
Tháng năm và tháng mười trong câu là âm lịch hay dương lịch?
Là tháng âm lịch. Tháng năm âm lịch gần ngày hạ chí (đêm ngắn nhất), tháng mười âm lịch gần ngày đông chí (ngày ngắn).
Kinh nghiệm trong câu tục ngữ có đúng không?
Đúng. Do trục Trái Đất nghiêng, ở bán cầu Bắc mùa hè ngày dài đêm ngắn, mùa đông ngày ngắn đêm dài. Câu tục ngữ diễn tả quy luật ấy bằng lối nói quá cho dễ nhớ.
