“Đói cho sạch, rách cho thơm” là câu tục ngữ về lòng tự trọng mà ông bà ta rất hay dùng để dạy con cháu. Câu có trong bài tục ngữ về con người và xã hội của Ngữ văn 7, và hay được đem ra làm đề văn nghị luận. Bài này giải nghĩa từng vế, nêu bài học, kèm cách đặt câu, câu gần nghĩa và mẹo nhớ, như các bài khác trong mục tục ngữ.
✅ “Đói cho sạch, rách cho thơm” là câu tục ngữ, khuyên dù nghèo khó vẫn phải sống trong sạch, giữ phẩm giá, không làm điều xấu.
Nghĩa đen: dù đói vẫn giữ sạch sẽ, dù rách vẫn giữ thơm tho. Câu nằm trong bài “Tục ngữ về con người và xã hội” (Ngữ văn 7 chương trình cũ).
💡 Mẹo nhớ: đói, rách là nghèo; sạch, thơm là nhân cách → nghèo mà giữ phẩm giá.
Giải thích câu tục ngữ “Đói cho sạch, rách cho thơm”
Câu có hai vế đối nhau rất chặt: “đói” đối với “rách”, “sạch” đối với “thơm”, ở giữa là chữ “cho” lặp lại. Chữ “cho” ở đây mang ý “dù thế nào cũng phải”: dù đói cũng phải sạch, dù rách cũng phải thơm.
| Từ ngữ | Nghĩa đen | Nghĩa bóng |
|---|---|---|
| đói | thiếu ăn | cảnh nghèo khó, thiếu thốn |
| rách | quần áo rách | cảnh nghèo khó, khó khăn |
| sạch | ăn uống sạch sẽ | sống trong sạch, không tham lam, không gian dối |
| thơm | quần áo giặt giũ thơm tho | giữ tiếng thơm, giữ phẩm giá |
Nghĩa đen. Dù thiếu ăn, vẫn phải ăn uống sạch sẽ, không vì đói mà ăn bừa, ăn bậy. Dù quần áo rách, vẫn phải giữ cho áo quần sạch sẽ, thơm tho, không lôi thôi lếch thếch.
Nghĩa bóng. “Đói”, “rách” là hoàn cảnh nghèo khó; “sạch”, “thơm” là nhân cách. Câu khuyên con người dù nghèo đến đâu cũng phải giữ lòng tự trọng, sống lương thiện, không vì cái đói cái khổ mà trộm cắp, lừa lọc hay làm điều trái lương tâm. Nghèo không đáng xấu hổ, làm điều xấu mới đáng xấu hổ.
“Đói cho sạch, rách cho thơm” là thành ngữ hay tục ngữ?
Đây là tục ngữ. Câu nói trọn một lời khuyên về cách sống, và được sách Ngữ văn 7 chương trình cũ chọn trong bài “Tục ngữ về con người và xã hội”, nhóm câu về phẩm chất con người.
Về hình thức, câu ngắn, hai vế đối xứng, dùng cách nói ẩn dụ (“sạch”, “thơm” để nói về nhân cách). Đây là những đặc điểm rất hay gặp ở tục ngữ. Cách nhận biết chi tiết có trong bài phân biệt thành ngữ và tục ngữ.
Đặt câu với “Đói cho sạch, rách cho thơm”
- Nhà nghèo nhưng anh không nhận tiền bất chính: đói cho sạch, rách cho thơm.
- Bà nội luôn dặn các cháu: “Đói cho sạch, rách cho thơm, đừng bao giờ lấy của người khác.”
- Nhặt được ví tiền, cậu bé bán vé số nghèo vẫn mang trả lại người mất, đúng là đói cho sạch, rách cho thơm.
- Áo đồng phục của em đã cũ nhưng lúc nào cũng được mẹ giặt sạch, là phẳng.
- Người biết đói cho sạch, rách cho thơm thì dù nghèo vẫn được mọi người kính trọng.
Câu dùng khi khen người nghèo mà tử tế, hoặc khi khuyên ai đó giữ lòng tự trọng trong lúc khó khăn. Câu 4 dùng theo nghĩa đen (giữ quần áo sạch sẽ) dù không nhắc nguyên văn, còn các câu khác dùng theo nghĩa bóng.
Câu gần nghĩa, trái nghĩa với “Đói cho sạch, rách cho thơm”
- Giấy rách phải giữ lấy lề: dù sa sút, nghèo khó vẫn phải giữ nề nếp, phẩm giá.
- Chết trong còn hơn sống đục: thà chết mà trong sạch còn hơn sống mà nhơ nhuốc.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn: phẩm chất bên trong quý hơn vẻ ngoài.
- Ý ngược lại: Bần cùng sinh đạo tặc: thành ngữ Hán Việt, nghèo quá thì sinh ra trộm cướp. Câu này nêu một thực tế, còn “đói cho sạch, rách cho thơm” khuyên con người vượt lên thực tế ấy.
Mẹo nhớ câu tục ngữ “Đói cho sạch, rách cho thơm”
Mẹo 1 – Hai cặp đối: ĐÓI – RÁCH là hoàn cảnh, SẠCH – THƠM là nhân cách. Hoàn cảnh xấu nhưng nhân cách vẫn tốt.
Mẹo 2 – Chữ “cho” = dù thế nào cũng phải: đói cũng phải sạch, rách cũng phải thơm.
Mẹo 3 – Thứ tự: đói đi với sạch (ăn), rách đi với thơm (mặc). Đừng đảo thành “đói cho thơm, rách cho sạch”.
Bài tập: Điền từ còn thiếu vào câu tục ngữ
- Đói cho sạch, rách cho …
- Giấy rách phải giữ lấy …
- Chết trong còn hơn sống …
- Tốt gỗ hơn tốt nước …
- Đói cho …, rách cho thơm.
Xem đáp án
- thơm: rách vẫn giữ thơm tho.
- lề: “lề” là phần mép giấy, chỉ nề nếp cần giữ.
- đục: “trong” đối với “đục”.
- sơn: gỗ là bên trong, nước sơn là bên ngoài.
- sạch: đói đi với sạch, rách đi với thơm. Nhiều bạn nhầm đảo hai chữ này.
Câu hỏi thường gặp
Đói cho sạch rách cho thơm là thành ngữ hay tục ngữ?
Là tục ngữ: câu nói trọn một lời khuyên giữ phẩm giá, có trong bài “Tục ngữ về con người và xã hội” (Ngữ văn 7 chương trình cũ).
Câu tục ngữ khuyên ta điều gì?
Câu khuyên ta dù nghèo khó, thiếu thốn vẫn phải sống trong sạch, lương thiện, giữ lòng tự trọng, không làm điều xấu.
Đói cho sạch rách cho thơm sử dụng biện pháp tu từ gì?
Câu dùng phép đối (đói – rách, sạch – thơm) và cách nói ẩn dụ: “sạch”, “thơm” vốn nói về ăn mặc, được dùng để nói về nhân cách.
Đói cho sạch rách cho thơm tiếng Anh là gì?
Không có câu tiếng Anh khớp hẳn. Có thể dịch ý: “Be poor but honest” (nghèo nhưng lương thiện), hoặc “Poverty is no disgrace, dishonesty is” (nghèo không đáng xấu hổ, gian dối mới đáng xấu hổ).
