“Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng” là câu cha mẹ hay dùng để nhắc con chọn bạn mà chơi. Câu cũng là đề văn nghị luận quen thuộc, thường được đặt cạnh câu ca dao “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”. Bài này giải nghĩa từng hình ảnh, nêu bài học, bàn chuyện hai câu tưởng như trái ngược, kèm cách đặt câu và mẹo nhớ, như các bài khác trong mục tục ngữ.
✅ “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng” là câu tục ngữ, nghĩa là môi trường và bạn bè ảnh hưởng lớn đến tính cách mỗi người; nên chọn bạn tốt mà chơi.
Nghĩa đen: đứng gần mực dễ bị dính đen, đứng gần đèn thì được sáng. Có bản chép “gần đèn thì rạng”, nghĩa không đổi.
💡 Mẹo nhớ: mực = bạn xấu, đèn = bạn tốt → bạn bè ảnh hưởng đến ta.
Giải thích câu tục ngữ “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”
| Hình ảnh | Nghĩa đen | Nghĩa bóng |
|---|---|---|
| mực | mực viết, màu đen, dễ dây bẩn | bạn xấu, môi trường xấu |
| đen | bị dính mực, lấm đen | nhiễm thói xấu |
| đèn | ngọn đèn tỏa sáng | bạn tốt, môi trường tốt |
| sáng | được ánh đèn chiếu sáng | học được điều hay, tiến bộ |
Nghĩa đen. Ngày trước học trò viết bằng mực, ai ngồi gần lọ mực thì tay áo, trang vở rất dễ bị dây đen. Còn ngồi gần ngọn đèn thì được ánh sáng chiếu vào, nhìn rõ mọi thứ. Đây là kinh nghiệm rất đời thường.
Nghĩa bóng. Con người chịu ảnh hưởng của những người mình hay gần gũi. Chơi với bạn xấu, sống trong môi trường xấu thì dễ nhiễm thói xấu. Chơi với bạn tốt, sống giữa những người tử tế thì học được nhiều điều hay. Vì vậy câu tục ngữ khuyên ta biết chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở.
Còn câu “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” thì sao? Câu ca dao này khen hoa sen sống trong bùn mà vẫn thơm, tức là có người ở môi trường xấu vẫn giữ được mình. Hai câu không mâu thuẫn: tục ngữ nói điều thường xảy ra (môi trường có ảnh hưởng lớn), ca dao khen một phẩm chất đáng quý (bản lĩnh không bị ảnh hưởng). Bài học chung là chọn môi trường tốt, và rèn cho mình đủ vững để không “đen” khi lỡ ở gần “mực”.
“Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng” là thành ngữ hay tục ngữ?
Đây là tục ngữ. Câu có hai vế đối nhau rất chặt (mực – đèn, đen – sáng), có vần “đen – đèn”, và nói trọn một kinh nghiệm sống. Câu dùng phép ẩn dụ: mực và đèn chỉ hai loại bạn bè, môi trường. Cách phân biệt với thành ngữ có trong bài phân biệt thành ngữ và tục ngữ.
Đặt câu với “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”
- Chơi với bạn chăm học, em cũng chăm hơn: gần mực thì đen, gần đèn thì sáng.
- Mẹ dặn: “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng, con chọn bạn mà chơi.”
- Từ khi chơi với nhóm bạn hay trốn học, cậu ấy học sa sút hẳn, đúng là gần mực thì đen.
- Chuyển sang lớp có phong trào đọc sách, em cũng thành người mê sách.
- Gần đèn thì sáng, nhờ làm việc cùng những đồng nghiệp giỏi, anh tiến bộ rất nhanh.
Câu có thể dùng cả hai vế (câu 1, 2) hoặc tách một vế tùy ý muốn nói: chỉ nói “gần mực thì đen” khi nói ảnh hưởng xấu (câu 3), chỉ nói “gần đèn thì sáng” khi nói ảnh hưởng tốt (câu 5). Câu 4 không nhắc nguyên văn nhưng kể đúng một chuyện “gần đèn thì sáng”.
Câu gần nghĩa và câu tưởng như trái nghĩa
- Ở chọn nơi, chơi chọn bạn: phải chọn nơi tốt mà ở, chọn bạn tốt mà chơi.
- Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã: trâu tìm trâu, ngựa tìm ngựa, người giống nhau thường chơi với nhau.
- Học thầy không tày học bạn: bạn bè có ảnh hưởng lớn đến việc học.
- Tưởng như trái nghĩa: Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn: ca dao khen hoa sen, người có bản lĩnh ở môi trường xấu vẫn giữ được mình.
Mẹo nhớ câu tục ngữ “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”
Mẹo 1 – Hai màu đối nhau: MỰC màu đen → bạn xấu; ĐÈN tỏa sáng → bạn tốt.
Mẹo 2 – Vần “đen – đèn”: chữ cuối vế đầu (đen) vần với chữ thứ hai vế sau (đèn), đọc lên là nối được hai vế.
Mẹo 3 – Ý chính: BẠN BÈ, MÔI TRƯỜNG ảnh hưởng đến ta → chọn bạn mà chơi.
Bài tập: Điền từ còn thiếu vào câu tục ngữ, ca dao
- Gần mực thì …, gần đèn thì sáng.
- Gần mực thì đen, gần … thì sáng.
- Ở chọn nơi, chơi chọn …
- Ngưu tầm ngưu, mã tầm …
- Gần … mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
Xem đáp án
- đen: gần mực dễ dây đen.
- đèn: gần đèn được sáng.
- bạn: chọn bạn tốt mà chơi.
- mã: “mã” là ngựa.
- bùn: câu ca dao này khen hoa sen, ý tưởng như ngược với “gần mực thì đen”. Dễ điền nhầm “mực”.
Câu hỏi thường gặp
Gần mực thì đen gần đèn thì sáng là thành ngữ hay tục ngữ?
Là tục ngữ: câu có hai vế đối, có vần, nói trọn một kinh nghiệm về ảnh hưởng của bạn bè, môi trường.
Gần đèn thì sáng hay gần đèn thì rạng?
Cả hai bản đều được dùng. “Gần đèn thì sáng” phổ biến hơn; “rạng” cũng có nghĩa là sáng, nên nghĩa câu không đổi.
Câu này có mâu thuẫn với “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” không?
Không. Tục ngữ nói môi trường thường ảnh hưởng đến con người; ca dao khen người có bản lĩnh vẫn giữ được mình. Hai câu bổ sung cho nhau.
Gần mực thì đen gần đèn thì sáng tiếng Anh là gì?
Câu tiếng Anh gần nghĩa là “A man is known by the company he keeps” (nhìn bạn bè là biết người) và “He who touches pitch shall be defiled” (ai chạm vào hắc ín sẽ bị vấy bẩn).
