“Dĩ bất biến, ứng vạn biến” là câu hay được nhắc trong bài học lịch sử, bài nghị luận và cả lời khuyên về cách sống: giữ vững điều cốt lõi để ứng phó với mọi thay đổi. Câu gồm toàn chữ Hán Việt, lại có hai chữ “biến” lặp lại, nên nhiều bạn đọc mà chưa hiểu hai vế liên quan với nhau thế nào. Bài này giải nghĩa từng chữ, cách dùng, kèm cách đặt câu, câu tương đương và mẹo nhớ, như các bài khác trong mục thành ngữ Hán Việt.
✅ “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” là thành ngữ Hán Việt, nghĩa là giữ vững điều cốt lõi không đổi để ứng phó với mọi tình huống thay đổi.
Giải nghĩa: dĩ (lấy) + bất biến (không đổi) + ứng (đối phó) + vạn biến (muôn thay đổi).
💡 Mẹo nhớ: lấy cái không đổi ứng phó muôn cái đổi.
Giải nghĩa từng chữ “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”
| Chữ | Nghĩa | Gặp trong từ, câu |
|---|---|---|
| dĩ | lấy, dùng | “dĩ hòa vi quý” (lấy hòa làm quý) |
| bất biến | không thay đổi | bất biến, bất động |
| ứng | đối phó, đáp lại | ứng phó, ứng xử, phản ứng |
| vạn biến | muôn vàn thay đổi | vạn vật, biến đổi, biến hóa |
Nghĩa đen. Ghép lại: “lấy cái không đổi để đối phó với muôn cái đổi”. Vế đầu nói về cái mình giữ (bất biến), vế sau nói về hoàn cảnh bên ngoài (vạn biến). “Vạn” ở đây là rất nhiều, không phải đúng mười nghìn.
Dĩ bất biến, ứng vạn biến nghĩa là gì?
Nghĩa của thành ngữ. Hoàn cảnh luôn thay đổi, có lúc thuận lúc nghịch, có điều không lường trước được. Câu khuyên ta giữ vững những điều cốt lõi (mục tiêu, nguyên tắc, đạo đức, kiến thức nền), còn cách làm thì linh hoạt theo từng tình huống. Có cái gốc vững thì dù gặp chuyện gì cũng không bị cuốn đi.
Trong lịch sử. Câu thường được nhắc gắn với lời Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn cụ Huỳnh Thúc Kháng năm 1946, trước khi Bác sang Pháp, khi cụ Huỳnh tạm quyền Chủ tịch nước: giữ vững mục tiêu độc lập, còn cách xử trí thì tùy tình hình.
Khác với “tùy cơ ứng biến”. “Tùy cơ ứng biến” chỉ nói về sự linh hoạt theo hoàn cảnh. “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” có thêm vế quan trọng: phải giữ vững cái gốc không đổi. Linh hoạt mà không có gốc thì dễ thành gió chiều nào che chiều ấy.
Đặt câu với “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”
- Học chắc kiến thức gốc để dĩ bất biến, ứng vạn biến khi gặp đề lạ.
- Dù thị trường lên xuống, cửa hàng vẫn giữ chất lượng, chỉ thay đổi cách bán cho hợp thời.
- Người lãnh đạo giỏi biết dĩ bất biến, ứng vạn biến trước tình hình phức tạp.
- Giữ chữ tín, còn cách làm thì linh hoạt: dĩ bất biến, ứng vạn biến.
- Thành ngữ “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” khuyên giữ gốc vững để ứng phó mọi thay đổi.
Thành ngữ dùng khi nói về việc giữ nguyên tắc mà vẫn linh hoạt (câu 1, 3, 4, 5). Câu 2 không nhắc nguyên văn nhưng kể đúng một cách làm “dĩ bất biến, ứng vạn biến”.
Câu gần nghĩa, tương đương với “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”
- Tùy cơ ứng biến (gần nghĩa một phần): tùy hoàn cảnh mà xử trí linh hoạt.
- Cây ngay không sợ chết đứng (cùng chủ đề): giữ ngay thẳng thì không sợ gì.
- Gió chiều nào che chiều ấy (trái nghĩa): không có lập trường, thấy lợi đâu theo đó.
Mẹo nhớ thành ngữ “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”
Mẹo 1 – Không đổi đối muôn đổi: Lấy cái KHÔNG ĐỔI ứng phó MUÔN cái ĐỔI.
Mẹo 2 – Bất và vạn: BẤT biến (không đổi) ↔ VẠN biến (muôn đổi): hai vế chỉ khác một chữ.
Mẹo 3 – Ứng là ứng phó: “ứng” như “ứng phó”, “ứng xử”.
Bài tập: Giải nghĩa chữ Hán Việt
- Dĩ bất biến, ứng vạn …
- “Bất biến” nghĩa là gì?
- “Ứng” trong thành ngữ nghĩa là gì?
- Tùy cơ ứng …
- Một bạn hôm nay theo nhóm này, mai theo nhóm khác, ai mạnh thì theo người ấy, rồi nói mình “dĩ bất biến, ứng vạn biến”. Bạn ấy dùng đúng chưa?
Xem đáp án
- biến.
- Không thay đổi.
- Đối phó, đáp lại.
- biến.
- Chưa đúng: bạn ấy không giữ điều gì “bất biến”, chỉ chạy theo người mạnh. Đó là “gió chiều nào che chiều ấy”.
Câu hỏi thường gặp
Dĩ bất biến, ứng vạn biến nghĩa là gì?
Nghĩa là lấy cái không đổi để ứng phó với muôn sự thay đổi: giữ vững điều cốt lõi, linh hoạt cách làm.
Ai nói dĩ bất biến, ứng vạn biến?
Câu thường được nhắc là lời Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn cụ Huỳnh Thúc Kháng năm 1946; bản thân câu là thành ngữ Hán Việt có từ trước.
Dĩ bất biến ứng vạn biến khác tùy cơ ứng biến thế nào?
Tùy cơ ứng biến chỉ có linh hoạt; dĩ bất biến, ứng vạn biến thêm vế giữ vững cái gốc không đổi.
Dĩ bất biến, ứng vạn biến tiếng Anh là gì?
Không có thành ngữ khớp hẳn. Có thể dịch ý: “stay firm in principle, flexible in practice” (vững nguyên tắc, linh hoạt cách làm).
